Letras galegas 2014. XOSÉ MARÍA DÍAZ CASTRO

Díaz Castro naceu o 19 de febreiro do 1914 no seo dunha familia labrega acomodada do 

Vilariño, unha aldea da parroquia dos Vilares coñecida popularmente como Vilariño dos 

Cregos, porque en tres casas, entre tíos e sobriños, chegou a haber nove cregos. Eran catro 

irmáns, Antonio, José, María e Serafín. O seu pai traballaba de escribente no Concello e 

tamén era o presidente do Sindicato Agrario Católico nos Vilares, polo que na casa recibían o 

xornal e había libros.

Xosé María Díaz Castro comezou indo á escola á veciña parroquia do Buriz, pasando polo Porto Muíño, o río que «está está deitado coma un boi remoendo/e o Tempo non sei que anda rente del remexendo», tal e como el escribiu no poema ‘Vísperas’, no que tamén cita a festa do Carmio do Buriz: «...foguetes lonxanos cain no río/este é o Porto-Muíño, todo en lapas, o río».

A natureza, todo o que o rodeaba, sempre lle chamou a atención. Paseaba a cotío, ía ás festas da volta andando e á feira de Parga. Contan que nunha ocasión, seu irmán Serafín e el xuntaron e clasificaron uns 200 ovos de paxaro. Un exemplo entre moitos desa predilección polas cousas miúdas e cotiás é ‘Esmeralda?: «Herba pequerrechiña/que con medo sorrís/ó sol que vai nacendo/e morrendo sen ti/¿por que de ser pequena/te me avergonzas ti?/¡O Universo sería/máis pequeno sen ti!».

Aos 15 anos, tras pasar polas escolas do Buriz e dos Vilares, ingresou no seminario mindoniense, onde permaneceu ata o 1936, cursando estudos de Latín, Humanidades, Filosofía e Teoloxía. Cumpriu co servizo militar ata finais do 39 e volveu ao seminario, ata xaneiro do 40, cando marcha para Vilagarcía, ao colexio León XIII, que dirixía o seu amigo Aquilino Ilgesia Alvariño para substituir a outro chairego ilustre, Crecente Vega.

Os máis de sete anos de estadía en Mondoñedo, onde o alcumaron ‘O Poeta’, marcárono fondamente, como amosa a constante presenza de Deus e as referencias relixiosas nos seus escritos, coma por exemplo ‘Veleiquí os homes’: «Saben os ollos que hai tralo valado un Reino/e que do anxo hastra o grilo brinca o gozo de Deus». Desa época son dous cadernos

de poemas ‘Follas Verdes’ e ‘Follas ao aire’, que nunca se chegaron a publicar, aínda que algunhas destas composicións aparecen, modificadas, en ‘Nimbos’.

Xa dende pequeno, Díaz Castro tivo apego polas linguas clásicas, como o hebreo ou o latín, polo que á hora de dirixir o seu futuro profesional, optou por ser tradutor no canto de profesor ou xornalista, as outras dúas opcións que barallaba. Asentouse en Madrid, onde desenvolveu boa parte do seu labor profesional nos institutos de Cultura Hispánica e de Investigaciones Científicas, chegando a dominar unhas 14 linguas. Alí casou e tivo tres fillos, aínda que as súas raíces sempre pesaron moito, empezando pola fala.

De feito, chegou a escribir un poemario en castelán, titulado ‘Sombras radiantes’, que nunca quixo que vise a luz, e unha escolma de poemas que Alfonso Blanco Torrado lle chama ‘O terceiro caderno’. Tras moitas presións, lembra o coordinador de Xermolos, Díaz Castro accedería a que se traducise ‘Sombras radiantes’, un labor que se lle encomendou a Darío Xohán Cabana, disposto a facelo sempre que o propio autor revisase a tradución. Non foi posible. O proxecto nunca chegaría a materializarse, suspendido polo seu pasamento, en outubro de 1990.

Para entón, Díaz Castro xa levaba tempo afincado en Guitiriz, nun piso da Rúa Sesulfe -hoxe Rúa Río Forxá-, de xeito permanente dende a súa xubilación e antes desta con constantes viaxes dende comezos dos 80, participando nalgúns actos públicos, coma o Festival de Pardiñas.

No 1984 tamén tomaría protagonismo nun recital en Guitiriz promovido por Xermolos, onde pronunciou un discurso. A súa alocución estivo dedicada a definir a poesía: «Cultura, profundidade e beleza de expresión. Onde non hai beleza non hai verdadeira poesía. A poesía verdadeira ten que producir emoción estética, o mesmo que a música ou outra arte», asegurou naquela ocasión, antes de recitar algúns dos seus poemas.

O enterro de Xosé María Díaz Castro, no cemiterio de San Xoán de Guitiriz, citaría a numerosos veciños e a unha ampla representación do mundo da cultura e das letras. Alí estiveron, entre outros, Manuel María, Uxío Novoneyra, Darío Xohán Cabana, Luís González Tosar, Miguel Anxo Fernán-Vello e Paco Martín.

Con boa parte deles mantiña unha boa relación, coma con Novoneyra, unha constante na vida do poeta dos Vilares e namorado confeso da súa obra e especialmente do ‘Monumento á ausencia’: «Naquela mañá feita para os ollos/de Deus, para sempre froleceu a pudia/cantaron as lavercas para sempre. E eu perdinme anter os trigos ben perdido,/coas espigas por riba da cabeza,/no carreiro longuísimo dos adeuses...».

Para Díaz Castro tamén foron básicos outros xa non presentes, coma Aquilino Iglesia Alvariño, quen conducira os seus pasos cara o mundo da tradución, definindo o seu futuro profesional, ou Ramón Piñeiro, quen coa súa insistencia logrou que Díaz Castro publicase ‘Nimbos’, ese clásico da literatura galega que se resume nun verso do seu derradeiro poema, ‘Coma unha espada’: «A beleza feriume para sempre».

http://www.edu.xunta.es/centros/ceipaponte/system/files/xosemaria1.swf

NESTA PÁXINA PROPOÑEN UN TEST SOBRE A EXISTENCIA "HUMANA" DO POETA DE GUITIRIZ, FAINO E PON A PROBA OS TEUS COÑECEMENTOS!!

DOUS VELLOS QUE TAMÉN TIVERON MOCIDADE. COUSAS. CASTELAO.

Dous vellos que tamén tiveron mocedade

Dous vellos que tamén tiveron mocedade, que se coñeceron nun baile, que logo se casaron por amor e que viviron arnándose tolamente. Dous vellos, sempre xuntos e sempre calados, que viven escoitando o rechouchío dun xilgaro engaiolado. Sen fillos e sen amistades. Soios.

Antonte leváronlle o viático ó vello e onte morreu. A compañeira dos seus días visteuno, afeitouno e púxolle as mans en cruz.

Hoxe entraron catro homes e sacaron a caixa longa onde vai o morto. A vella saíu á porta da casa e, coa voz amorosa dos días de mocedade, despideuse do seu compañeiro:

— ¡Deica logo, Eleuteiro!

E os veciños que acudiran ó espeutáculo taparónse as bocas e riron cos ventres. A despedida da vella foi rolando e chegou ó casino, e o “deica logo Eleuterio” xa se convirteu en motivo de risa.

Todos, todos, se riron e ninguén se decata con que delor a vella namorada chamará pola morte nesta noite de inverno.

Técnica narrativa Cousas de Castelao.2. Laura Sánchez Campaña. 4º A

1.Rasgos selectivos esenciais: como é común en Castelao, prescinde de situar a historia no espazo e no tempo, {únicamente di que se atopan no inverno ao referirse ao falecemento do vello ("nesta noite de inverno" L.14)}; comezando directamente cos protagonistas ("dous vellos..." L.1). Soamente se coñece o nome do vello ("Eleuterio" L.9), e non o da muller ("despedida da vella" L.11, "vella namorada" L.13). Tamén se prescinde de idades, dicindo só que son maiores. Non se detalla a historia de amor dos vellos, resumíndoa en catro liñas (L.1 á 4). Non menciona de que morre o vello ("antonte leváronlle o viático e onte morreu" L.5), nin de como morre ela ("chamará pola norte nesta noite de inverno" L.13,14). Aínda que non o relate no texto, polo contexto e pola situación, dáse a entender igualmente.

2.Recursos realistas e apóstrofe ao lector: neste texto non existen exemplos que definan este rasgo.

3.Humorismo: situándonos na época, era extraño casar por amor, xa que naqueles tempos, as mulleres acostumaban casar o antes posible para deixar o fogar dos pais; resaltando Castelao que esta parella sí que casou namorada ("que logo se casaron por amor e viviron amándose totalmente" L.1,2). Na liña 1 tamén aparece que "que tamén tiveron mocidade", dirixíndose á xuventude, explicándonos indirectamente que sí que foron mozos una vez, e indicándonos que el coñece as dúbidas da xente moza ao pensar como serían as persoas maiores antes de envellecer.

4.Lirismo e sentimento persoal: neste relato, onde Castelao se centra na historia de amor, poñendo todo o sentimento posible nela ("dous vellos, sempre  xuntos e sempre calados, que viven escoitando o rechouchío dun xílgaro engaiolado" L.2,3), acentuándoo cando morre o vello, e dando a ver o cariño que lle segue tendo a vella ("a compañeira dos seus días vestíuno, afeitouno e púxolle as mans en cruz" L.5,6) ("A vella saíu á porta da casa e coa voz amorosa dos días de mocidade despediuse do seu compañeiro: -Deica logo, Eleuterio!" L.7,8,9)

5.Desenlaces coidados con esmero e cunha reflexión final ou epifonema:coma na maioría dos relatos, Catelao despreza a actitude da sociedade. Desta vez, protesta pola insensibilidade da xente do pobo ao rírse da agarimosa despedida da vella ao seu amado; dando a ver a falta de empatía, e a ignorancia ante a dor que a vella sente pola morte de Eleuterio ("e os veciños que acudiran ao espectáculo tapáronse as bocas e riron cos ventres. A despedida da vella foi rolando e chegou ao Casino e o deica logo Eleuterio xa se converteu en motivo de risa" L.10,11,12). O último detalle que engade á historia é a morte da vella a mesma noite do enterro, dando por finalizada aquela historia de amor eterna ("Todos, todos riron e ninguén se decata con que dor a vella namorada chamará pola norte nesta noite de inverno" L.13,14)

DOUS VELLOS QUE....Cousas. Castelao.

DOUS VELLOS QUE TAMÉN TIVERON MOCIDADE… CASTELAO.”Cousas”. Son Eu.

Técnica narrativa:

1. Rasgos selectivos esenciais xa que a historia se centra nos sentimentos tan intensos e sinceros entre a parella [véxase a insistente frase “Dous vellos”(l.1-2)] e prescinde de datos persoais físicos e de carácter, así como información cronolóxica e espacial. A historia de amor corre veloz sen proporcionar detalles agás insistir no seu exclusivo e excluínte romance eterno.

2. Humorismo moi contido intuído na especial relación entre a parella sobre todo nas fórmulas expresivas das primeiras catro liñas: estruturas oracionais reiteradas” Dous vellos que tamén…,que se coñeceron...que...e que viviron”(L.1-2); “Dous vellos sempre xuntos e sempre…”(l.2-3).

3. O lirismo e sentimento persoal preside todo o relato pois é nos sentimentos entre dúas persoas onde se sitúa o tema central. A relación exclusiva e inxectada por un amor verdadeiro e perdurable ata a morte, onde non tiña cabida ningún outro ser humano, onde non había necesidade de comunicarse. A tenrura e o íntimo protocolo mortuorio. A despedida “amorosa” da muller cando o cadáver de Eleuterio sae do seu niño de amor (l.7-8) en contraste coa “estraña” presenza das persoas que sacan a caixa do morto sinalada na expresión “catro homes”(l.7). Lirismo hai tamén no tratamento humano e sensible do amor sen prexuízos á hora de asociar o sentimental coa vellez”ninguén se decata con que dor a vella namorada…”(l.13).

4. O desenlace está coidado e logra un contraste emotivo entre os sentimentos e comuñón da parella de anciáns e a absurda reacción dos veciños cunha ausencia total de empatía e sensibilidade. Recóllense dous mundos, o amoroso e reducido círculo dos namorados e, o dos veciños, alleos ao especial mundo dos primeiros, agrupados nun único e insensible colectivo:”Todos, todos riron e ninguén se decata…”(l.13).

Doña Florinda por Laura Sánchez Campaña. 4º A ( 2013-2014)

1.Rasgos narrativos esenciais: O narrador non nos sitúa espazo-temporalmente. Non especifica rasgos físicos nin psíquicos. Menciona que ela non pode ter fillos ("e viveu lúa tras lúa en espera dun fillo que non chegou" L.1,2), que o home morreu do corazón ("Fungueiriño era xogador e morreu do corazón" L.3,4) que volve casar e que o seu segundo marido tamén falece. Non di nada máis que agora é vella e que non conseguiu ter fillos.

2.Recursos realistas como o apóstrofo ao lector: Neste texto non hai ningún exemplo definido, é unha das excepcións; aínda que frases con referencias orais abundan nos textos de Castelao.

3.O humorismo: ("O loito sentáballe ben a doña Florinda" L.5), o feito de atribuírlle un rasgo positivo ao loito, dálle un aire de humor e contraste coa morte do seu primeiro marido. Tamén o contrasta coa súa pel branca, e co que atrae esa característica ("e a carne branca dos seus brazos chamou polas olladas a furto de don Roque" L.5,6). ("Don Roque foise do mundo e doña Florinda quedouse soia diante dos seus anceios fanados" L.9) outro toque de humor é a mala sorte que ten a muller de que o seu segundo marido tamén faleza. E por último, "no remate da súa longa vida, ¡quen o diría!, doña Florinda olla cumpridos os seus vellos anceios"L.11,12; que agora pense que ten un fillo sendo clamamente a súa imaxinación, resulta irónico.

4.Lirismo e sentimento persoal: ao longo de todo o relato, a pena que sente doña Florinda ("e viveu lúa tras lúa en espera dun fillo que non chegou" L.1,2) ("Laiándose da súa cativa sorte, doña Florinda pasaba as horas mortas na solaina escoitando o chouqueleo triste das galiñas" L.2,3) o feito de non poder ter fillos. A morte do seu primeiro home e a do segundo, e a falsa ledicia, que ao longo da súa vida endexamais tivera ("a chocheira fíxolle crer que ten un fillo, e calquera día quédase morta de ledicia, da ledicia de ser nai" L.12,13).

5.Desenlaces coidados con esmero cunha reflexión final ou epifonema: ("a boa da fidalga ándalle dicindo a todos:-Non sabedes? Nascéume un fillo. E todos se botan a rir porque as xentes xa non saben emocionarse" L.15,16) facendo referencia ao feliz, pero triste final da muller. E na última frase, diríxese cara a sociedade, 
destacando que a xente xa non ten a mesma empatía que tiña antes.

Doña Florinda. Cousas. Castelao.

Técnica narrativa:

1. Rasgos selectivos esenciais: Ausencia de detalles da historia de "amor" entre a protagonista e o seu marido. Deste home sabemos a súa afección (único rasgo que o identifica) e a causa da morte, ningún dato sobre o seu oficio, detalles físicos , de carácter. Descoñecemos a localización espacial e temporal. A prosopografía é inexistente.

2. Humorismo co que se propón, o narrador, resaltar aspectos auténticos con brevísimos datos "Fungueiriño era xogador e morreu do corazón"(l.3-4). O loito que paradoxicamente realza o atractivo de Dña. Florinda " O loito sntáballe ben..."(l.4-5). Nota de humor "suave" na selección léxica : "logrou casarse de segundas"(l.7) coma se o matrimonio fose o obxectivo da muller para conseguir o seu fin: ter un fillo;na elección de recursos literarios:"parece unha reliquia"(l. 11). Afirmando con rotundidade o imposible-pola súa idade- anhelo da muller " Olla cumpridos os seus vellos anceios"(l.12).

3. Lirismo e sentimento persoal: Na "comprensión" da obsesión pola maternidade da pxe. feminina á que trata con respecto emocional: " anceios fanados de acariñar un fillo"(l.4)," doña Florinda quedouse soia diante dos anceios fanados"(l.9). No tratamento da figura da muller, amosando un achegamento humano cara ela, a través dos sufixos alterativos diminutivos" é unha velliña chuchada polo tempo;tan velliña e tan mirradiña..."(l.10-11); por medio de denominacións afectivas" a probe da fidalga; a boa da fidalga". Asemade trasmítenos a comprensión do seu estado mental delirante na vellez:"doña Florinda olla cumpridos os vellos anceios"(l.12),"calquer día quédase morta de ledicia, da ledicia de ser nai"(l.13).

4.Desenlace coidado no tratamento final da breve historia onde o narrador denuncia a ausencia de humanidade e proximidade emotiva das xentes que escoitan as declaracións extraviadas da vella doña Florinda e asume a defensa emocional de quen alimentou toda a súa vida unha ilusión moi profunda que só logrou converter en realidade no seu desvarío senil. "E todos se botan a rir porque as xentes non saben emocionarse"(l.16).

Dende a fiestra da torre. Cousas. Castelao.

Dende a fiestra da torre

Dende a fiestra da torre a condesiña ten os seus ollos chorosos enfiados na derradeira revolta do camiño, por onde un día fuxeu a súa ledicia de namorada. Co verme dos ciumes rillándolle o corazón, a condesiña vai morrendo pouquiño a pouco na fiestra da torre.

E pasan días e meses e anos, esculcando no camiño a volta do seu amor. E nun serán de pensamentos velaíños, relembrando aquel bico que se deron a furto, a condesiña belida morreuse de amor.

Velaía como contan as xentes a morte da namorada. 

Este sartego encerra dende hai centos de anos as cinzas da malfadada condesiña, e a lenda que se conta de vellos a mozos colleu pulo sentimental no moimento de pedra, hucha misteriosa para tódolos espíritos románticos.

Unha vez foi aberto polos “intelectuales” da vila e dentro atoparon ósos, retrincos de lenzo, po e… carabuñas de cereixas para encher as dúas cuncas.

Por certo que o médico, home de moitos anteollos e de moita caspa na chaqueta, díxolle ó boticario:

— A condesiña do que morreu foi dunha enchente de cereixas…

Hai homes que non saben calar.

DENDE A FIESTRA DA TORRE. cOUSAS. cASTELAO

DENDE A FIESTRA DA TORRE. Castelao. “Cousas”.

TÉCNICA NARRATIVA:

1.Rasgos narrativos esenciais: Prescíndese de antropónimos e topónimos. Só aparecen xestores temporais moi imprecisos propios da contística tradicional (“un día”, “hai centos de anos”, “pasan días, meses e anos”). Ausencia de rasgos descritivos ou identificadores dos personaxes protagonistas. Descoñecemos os motivos da desaparición do namorado.

2. Recursos realistas como o apóstrofe ao lector:”Velaia como contan as xentes a morte da namorada”(l.7), como pausa cronolóxica e narrativa entre a versión romántica popularizada emprega o autor esta “simulación de apóstrofe” entregando ao lector a lenda e invitándoo a participar dela antes de que a versión máis realista e recente rompa a maxia da memoria popular.

3.O humorismo lógrase co contraste entre a variante romántica mantida ao longo dos séculos e a versión real desvelada ao abrir o sartego. O mundo da fantasía popular reforzada no pasar do tempo queda “profanada” pola cruel realidade de ser a causa da morte un “empacho froital”. Resolución inesperada pero auténtica que tamén identifica o estilo narrativo do autor. Hai tamén humorismo e ironía no tratamento das figuras representativas do rango social máis elevado(nun mundo rural anticuado) como a do médico e o boticario aos que cualifica de “intelectuales”(l.11) e “esnaquiza” a imaxe do primeiro cualificándoo de “home de moitos anteollos e de moita caspa”(l.13).

4. O lirismo e sentimento persoal están presentes na primeira parte do relato:na localización espacial”unha fiestra da torre”(l.1), o estado emocional”ollos chorosos”,” verme dos ciúmes”,”vai morrendo pouco a pouco”(l.1-3). Unha longa e infrutuosa espera a da nosa protagonista.Tamén este aspecto aparece na mitificación romántica da tumba, convertida nun santuario de culto para “os espíritos románticos”(l.10).

5.Desenlaces coidados con esmero cunha reflexión final ou epifonema. “Hai homes que non saben calar”(l.16). Expresión coa que o narrador admite a súa preferencia por manter a versión romántica da historia e defende a necesidade de silenciar o desenlace real, pois, este traicionaría a crenza ilusionante mantida de xeración en xeración coa que o autor quere posicionarse como cómplice leal.

Técnica narrativa de COUSAS de Afonso Daniel R. Castelao

Técnica narrativa en COUSAS de Castelao.

1- Rasgos selectivos esenciais que denotan o fundamental da historia dominando, pois, a forma breve e sintética froito dun laboriosos traballo de depuración.

2-Utilización de recursos  realistas: o relato autobiográfico,buscando verosimilitude; o apóstrofe ao lector que se realiza empregando a p5 e que procura lograr a complicidade emocional co lector.

3- O humorismo, recurso esencial en Castelao mediante o que se revela o fundamental dos asuntos tratados, prescindindo do anecdótico. Así descubrimos os aspectos máis inesperados e tamén máis auténticos dos seus personaxes.

4- O lirismo e sentimento persoal presiden algúns dos relatos producindo unha prosa especialmente rítmica cando o contido temático é emotivo.

5- Os desenlaces están coidados con esmero e a miúdo rematan nun clímax con epifonema(figura que conclúe o relato cunha exclamación ou meditación profundas) co que o narrador expresa nunha acertada síntese a esencia do relato. Noutras ocasións, despois deste clímax narrativo, o conto pode prolongarse unha liñas máis, que serven para lograr unha distensión final.